Θετική γονεϊκότητα στα πρώιμα στάδια ανάπτυξης
Η θετική γονεϊκότητα, είναι μια προσέγγιση η μπορεί να εφαρμοστεί στην
καθημερινότητα των οικογενειών μέσα από απλές και ρεαλιστικές πρακτικές, οι
οποίες ενισχύουν τη σχέση γονέα-παιδιού ενώ παράλληλα υποστηρίζεται η
αναπτυξιακή πορεία του παιδιού. Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο και πιο
σημαντικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μεγαλώνει και εξελίσσεται. Σε αυτό το
περιβάλλον το παιδί νιώθει ασφάλεια, μαθαίνει να επικοινωνεί, να αλληλεπιδρά με
τους γύρω του και να ρυθμίζει τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά του. Μέσα από
τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις και τις σταθερές ρουτίνες, ενισχύονται η
μάθηση, η αυτονομία και η αυτοεκτίμησή του. Η παρουσία και η υποστήριξη της
οικογένειας παίζουν καθοριστικό ρόλο στη συνολική ανάπτυξη και τη
λειτουργικότητα του παιδιού. Στην πράξη, ακόμα και μικρές αλλαγές στην
καθημερινή στάση και στην διαχείριση απαιτητικών καταστάσεων από τους γονείς
μπορεί να κάνουν μεγάλη διαφορά.
Ο σκοπός της θετικής γονεϊκότητας είναι η δημιουργία μιας ασφαλούς σχέσης
και εμπιστοσύνης μεταξύ γονέα και παιδιού, μέσα στην οποία το παιδί μπορεί να
αναπτύξει συναισθηματική ασφάλεια, μέγιστη αυτονομία και κοινωνικές δεξιότητες.
Μέσα από τον σεβασμό, την ενσυναίσθηση και τα σαφή αλλά ευέλικτα όρια, η θετική
γονεϊκότητα δεν εστιάζει στον έλεγχο της συμπεριφοράς, αλλά στην κατανόηση των
αναγκών του παιδιού και στη σταδιακή ενδυνάμωσή του σε κάθε στιγμή. Επίσης, για
την διασφάλιση ενός δομημένου πλαισίου είναι σημαντικό η εκάστοτε συμπεριφορά να αναγνωριστεί ως μια
μορφή επικοινωνίας. Καθώς το παιδί μεγαλώνει και περνά από διαφορετικά
αναπτυξιακά στάδια, αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις, στις οποίες ο γονέας
καλείται να ανταποκριθεί με κατανόηση, προσαρμοστικότητα και υποστηρικτική
στάση. Τα παιδιά, διαφέρουν μεταξύ τους στην ιδιοσυγκρασία, γεγονός που
δημιουργεί την ανάγκη για εξατομικευμένες προσεγγίσεις και συνεχή
αναπροσαρμογή. Πρόκειται για έναν από τους πιο απαιτητικούς ρόλους που μπορεί
ένας άνθρωπος να έρθει αντιμέτωπος στην ενήλικη ζωή του, ενώ ταυτόχρονα είναι
και από τα πιο όμορφα ταξίδια που θα διανύσει.
Ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκεται
το παιδί, ο γονέας μπορεί να αξιοποιήσει διαφορετικά μέσα και τεχνικές για την
ενίσχυση της μεταξύ τους σχέσης. Στη βρεφική ηλικία, είναι ιδιαίτερα σημαντικό
οι γονείς να ανταποκρίνονται συστηματικά στην αμοιβαία ανταλλαγή ερεθισμάτων με
το βρέφος, μέσω της φωνής, της «επαφής» και του αγγίγματος. Μέσω της παραπάνω
προσέγγισης υπάρχουν σημαντικά οφέλη, όπως είναι η δημιουργία ασφαλούς δεσμού,
η γλωσσική ανάπτυξη και η ανάπτυξη γνωστικών δεξιοτήτων. Από την άλλη, στην
προσχολική ηλικία το παιχνίδι αποτελεί θεμέλιο λίθο στην ενίσχυση της σχέσης
παιδιού-γονέα, παράλληλα με την «θετική προσοχή» και τον έπαινο. Μέσα από το
παιχνίδι, τα παιδιά ανακαλύπτουν, μαθαίνουν και εξερευνούν τον κόσμο γύρω τους.
Για παράδειγμα το παιδί επιλέγει το
παιχνίδι, έχοντας τον πρώτο ρόλο και ο γονέας το ακολουθεί. Ως εκ τούτου,
δίνεται η ευκαιρία το παιδί να διασκεδάσει, να μάθει και να πάρει πρωτοβουλίες.
Αξίζει να επιβραβεύεται κάθε προσπάθεια του παιδιού, ακόμη και αν αυτή δεν αγγίζει
τον τελικό στόχο. Ο έπαινος ακολουθεί άμεσα την επιθυμητή συμπεριφορά ως
ανταπόκριση, διευκρινίζοντας τι είναι αυτό που επιβραβεύεται. Αυτή η θετική
ανταπόκριση σε μια συμπεριφορά λέγεται ενισχυτής (πχ. αυτοκόλλητα, κοινωνική
προσοχή, προνόμια κλπ.), και προσαρμόζεται στα ενδιαφέροντα του παιδιού. Με
αυτόν τον τρόπο, τα παιδιά μαθαίνουν να βελτιώνονται και αναπτύσσουν εσωτερικό
κίνητρο. Οι γονείς μέσω της παροχής κατάλληλων ευκαιριών για ανεξαρτησία, σαφών
ορίων (απλές οδηγίες) και δημιουργίας προβλέψιμων ρουτινών (προτείνεται η
προειδοποίηση για αλλαγή ρουτίνας), βοηθούν το παιδί να προσαρμόζεται εύκολα
και να νιώθει ασφάλεια).
Η θετική πειθαρχία, είναι ένας τρόπος καθοδήγησης που διδάσκει στα παιδιά
πώς να διαχειρίζονται ξεσπάσματα και συγκρούσεις, προβάλλοντας επιθυμητές
συμπεριφορές. Οι πιο έντονες κρίσεις θυμού συμβαίνουν συνήθως στις ηλικίες από
18 μηνών έως 3 ετών. Οι γονείς λειτουργούν ως πρότυπο για τις επιθυμητές
συμπεριφορές δίνοντας στο παιδί την ευκαιρία, να μάθει ότι το ξέσπασμα θυμού
δεν είναι μια προσαρμοστική ανταπόκριση στην ματαίωση. Μία κρίση θυμού μπορεί
να πυροδοτηθεί από διάφορες καταστάσεις όπως οι περιοριστικές συμπεριφορές (πχ.
«μη» κάνεις κλπ.), ανάγκη για προσοχή, αλλαγές στη ρουτίνα, ο φόβος κ.α. Στην
περίπτωση εκδήλωσης ανεπιθύμητων συμπεριφορών, προτείνεται η συνεπής εφαρμογή
συνεπειών, όπως η απομάκρυνση του παιδιού από την κατάσταση κρίσης, το time out ή
η παράβλεψη της μη επιθυμητής συμπεριφοράς, ενώ παράλληλα αυξάνεται η προσοχή
και ο έπαινος για τη θετική συμπεριφορά. Οι συνέπειες και ο έπαινος είναι
σημαντικό να ακολουθούν άμεσα την συμπεριφορά, ώστε το παιδί να αντιληφθεί ποια
συμπεριφορά είναι ανεπιθύμητη και ποια ενισχύεται αντίστοιχα. Για την αποφυγή
ενός τέτοιου επεισοδίου, συνίσταται η τροποποίηση του περιβάλλοντος εκ των
προτέρων.
Συνοψίζοντας, η θετική γονεϊκότητα και πειθαρχία παρέχουν στα παιδιά ασφάλεια, σαφή όρια και υποστήριξη, ενισχύοντας την αυτορρύθμιση, την υπευθυνότητα και την αυτοπεποίθησή τους στην καθημερινή ζωή.
Γριμπαβιωτης Αλεξανδρος Αναστασία Αθανασίο
Εργοθεραπευτής Msc SIT Εργοθεραπεύτρια
Επιστημονικός Υπεύθυνος Ώθηση